Οι Δουκικοί Τάφοι της Certosa di Pavia

Ένα μοναστήρι χτισμένο για να είναι μαυσωλείο

Για να κατανοήσετε τους τάφους, πρέπει να καταλάβετε γιατί υπάρχει καν η Certosa. Όταν ο Gian Galeazzo Visconti, ο πρώτος Δούκας του Μιλάνου, έθεσε τον θεμέλιο λίθο το 1396, δεν προίκιζε απλώς άλλο ένα μοναστήρι. Έχτιζε ένα μαυσωλείο για τον οίκο του — έναν τόπο όπου οι Visconti, και η εποχή που κυβέρνησαν, θα τιμώνταν και θα προσεύχονταν γι' αυτούς εις το διηνεκές από μια κοινότητα μοναχών που όλη τους η ζωή ήταν αφιερωμένη στην προσευχή. Οι Καρθουσιανοί ήταν οι ιδανικοί φύλακες μιας τέτοιας μνήμης: σιωπηλοί, πειθαρχημένοι και δεσμευμένοι με όρκο να μεσιτεύουν μέρα και νύχτα. Η μεγαλοπρέπεια της εκκλησίας, και πάνω απ' όλα τα μνημεία στο εσωτερικό της, πηγάζουν άμεσα από αυτόν τον ιδρυτικό σκοπό.

Γι' αυτό η Certosa αισθάνεται διαφορετική από μια συνηθισμένη αβαείο. Η λαμπρότητά της είναι ταφική και δυναστική όσο και λατρευτική· το κτίριο είναι μια δήλωση απευθυνόμενη στην αιωνιότητα εκ μέρους της οικογένειας που το ανέγειρε. Οι δούκες έδωσαν στους μοναχούς ένα σπίτι και μια προίκα· σε αντάλλαγμα, οι μοναχοί κράτησαν ζωντανή τη μνήμη της οικογένειας ενώπιον του Θεού.

Ιδωμένοι υπ' αυτό το πρίσμα, οι δύο τάφοι στα εγκάρσια κλίτη δεν είναι περιστασιακά διακοσμητικά στοιχεία αλλά ο λόγος για όλα όσα τους περιβάλλουν. Η πρόσοψη, οι τοιχογραφίες, οι στοές — όλα πλαισιώνουν αυτά τα μνημεία και τη μνήμη που χτίστηκαν για να εξασφαλίσουν. Μπείτε στην εκκλησία γνωρίζοντας αυτό, και οι τάφοι παύουν να είναι μια στάση σε μια περιήγηση και γίνονται η πάλλουσα καρδιά του τόπου.

Ο τάφος του Gian Galeazzo Visconti

Στο νότιο εγκάρσιο κλίτος της εκκλησίας βρίσκεται το μνημείο του ίδιου του ιδρυτή, του Gian Galeazzo Visconti, ο οποίος πέθανε το 1402, μόλις λίγα χρόνια αφότου έθεσε τον θεμέλιο λίθο του μοναστηριού που προόριζε ως τόπο ανάπαυσής του. Ο τάφος είναι μια μεγαλειώδης αρχιτεκτονική σύνθεση από μάρμαρο, που υψώνεται σε βαθμίδες με την ξαπλωτή μορφή του δούκα στην κορυφή και γλυπτές φιγούρες, ανάγλυφα και διακόσμηση να τον πλαισιώνουν — ένα ταιριαστό μνημείο για τον άνθρωπο που συγκρότησε το Δουκάτο του Μιλάνου και ονειρεύτηκε τη Certosa και τη μετέτρεψε σε πραγματικότητα.

Το μνημείο άργησε πολύ να ολοκληρωθεί. Σε αυτό εργάστηκαν γλύπτες, μεταξύ των οποίων ο Giovanni Cristoforo Romano, που συνέβαλε στην ξαπλωτή μορφή και στις φιγούρες γύρω στο γύρισμα του δέκατου έκτου αιώνα, και ο Benedetto Briosco, και δεν ολοκληρώθηκε παρά το 1562 — ενάμισι αιώνα μετά τον θάνατο του δούκα. Αυτή η αργή, πολυεπίπεδη δημιουργία είναι χαρακτηριστική της Certosa, όπου τα σπουδαιότερα έργα συναρμολογήθηκαν στη διάρκεια γενεών παρά σε μία μόνο εκστρατεία.

Στεκόμενοι μπροστά του, αντικρίζετε την κορύφωση ολόκληρου του εγχειρήματος του ιδρυτή. Όλα τα άλλα στη Certosa — το σιωπηλό τάγμα, η πολυτελής πρόσοψη, η δωρεά γης που έκανε το μοναστήρι ένα από τα πλουσιότερα στη Λομβαρδία — τέθηκαν σε κίνηση ώστε αυτός ο άνθρωπος και η γενιά του να μνημονεύονται εδώ. Ο τάφος ανταμείβει την αργή παρατήρηση: μελετήστε την ξαπλωτή μορφή, τις γύρω φιγούρες και τα ανάγλυφα, και διαβάστε τον ως το προσωπικό κέντρο ενός μνημείου που κατά τα άλλα απευθύνεται σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ludovico il Moro και Beatrice d'Este

Σε όλη την εκκλησία, στο βόρειο εγκάρσιο κλίτος, βρίσκεται το πιο διακριτικά συγκινητικό γλυπτό της Certosa: το διπλό ταφικό ομοίωμα του Ludovico Sforza, που αποκαλείται il Moro, και της συζύγου του Beatrice d'Este. Οι δύο τους αναπαύονται δίπλα-δίπλα σε μάρμαρο, γαλήνιοι και ήρεμοι, με τα χαρακτηριστικά τους σκαλισμένα με μια τρυφερότητα που έχει κάνει το μνημείο διάσημο. Είναι έργο του Cristoforo Solari, ενός από τους κορυφαίους γλύπτες της Sforza εποχής του Μιλάνου, και αποτυπώνει το ζεύγος στο απόγειο της λαμπρής, καταδικασμένης αυλής που προήδρευε ο Ludovico — της ίδιας αυλής που απασχολούσε τον Leonardo da Vinci.

Υπάρχει μια συγκινητική ανατροπή σε αυτό το μνημείο. Η Beatrice d'Este πέθανε νέα, το 1497, και τα ομοιώματα φιλοτεχνήθηκαν αρχικά για το χοροστάσιο της Santa Maria delle Grazie στο Μιλάνο, την εκκλησία που ευνοούσε ο Ludovico και όπου ο Leonardo ζωγράφισε τον Μυστικό Δείπνο. Η τύχη του ίδιου του Ludovico κατέρρευσε λίγο αργότερα· έχασε το Μιλάνο και πέθανε αιχμάλωτος στη Γαλλία. Ο τάφος που σχεδίαζε το ζεύγος δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ όπως είχε προβλεφθεί, και τα μαρμάρινα ομοιώματα μεταφέρθηκαν τελικά στην Certosa το 1564, όπου βρήκαν μόνιμη κατοικία ανάμεσα στα δουκικά μνημεία.

Αυστηρά μιλώντας, το μνημείο των Sforza εδώ είναι ένα κενοτάφιο — ένα άδειο μνημείο παρά ένας τάφος — γεγονός που μόνο βαθαίνει τη μελαγχολία του. Δύο από τις πιο ισχυρές μορφές της Αναγεννησιακής Ιταλίας αναπαύονται σκαλισμένες σε αιώνια ανάπαυση σε μια μοναστηριακή εκκλησία, μακριά από την πόλη που κυβέρνησαν, με τη δόξα τους να επιβιώνει μέσα από το μάρμαρο που την καταγράφει. Για πολλούς επισκέπτες, αυτά τα ομοιώματα, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στην Certosa, είναι η εικόνα που παίρνουν μαζί τους.

Η τέχνη του αναγεννησιακού τάφου

Τα δύο μνημεία στην Certosa είναι επίσης ένα μάθημα για το πώς η ιταλική Αναγέννηση αντιλαμβανόταν τον θάνατο, τη μνήμη και την εικόνα ενός ηγεμόνα. Ένας μεγάλος τάφος αυτής της περιόδου δεν ήταν ποτέ μόνο ένας δείκτης ταφής· ήταν ένα έργο πειθούς, σχεδιασμένο να εντυπώσει την αξιοπρέπεια, την αρετή και το κύρος ενός προσώπου στο μυαλό κάθε θεατή. Το ξαπλωμένο ομοίωμα, ήρεμο και εξιδανικευμένο, παρουσιάζει τον νεκρό όχι όπως ήταν τις τελευταίες του ώρες, αλλά όπως επιθυμούσε να τον θυμούνται — ισχυρό, ευσεβή, γαλήνιο. Η αρχιτεκτονική, οι μορφές και τα ανάγλυφα γύρω τους δανείζονται το λεξιλόγιο της κλασικής αρχαιότητας για να προσδώσουν στο μνημείο το κύρος της Ρώμης.

Ιδωμένα μαζί, τα μνημεία των Visconti και των Sforza δείχνουν δύο στιγμές αυτής της παράδοσης. Ο τάφος του ιδρυτή, που συναρμολογήθηκε επί πολλές δεκαετίες, είναι μεγαλοπρεπέστερος και πιο αρχιτεκτονικός, μια πύργωτη δυναστική δήλωση. Τα ομοιώματα των Sforza είναι πιο οικεία και ανθρώπινα, δύο μορφές δίπλα-δίπλα, με έκκληση συναισθηματική παρά μνημειακή. Ανάμεσά τους μπορείτε να διαβάσετε την πορεία της λομβαρδικής γλυπτικής μέσα στις δεκαετίες, όπως μπορείτε και στην πρόσοψη έξω.

Γι' αυτό οι τάφοι ανταμείβουν περισσότερο από μια βιαστική ματιά. Προσέξτε πώς οι γλύπτες χειρίστηκαν τα πρόσωπα και τα χέρια, τα ενδύματα και τον διάκοσμο· παρατηρήστε τι προσπαθεί να πει κάθε μνημείο για το πρόσωπο που τιμά. Η Certosa συγκεντρώνει, σε μία εκκλησία, μερικά από τα ωραιότερα ταφικά γλυπτά της βόρειας Ιταλίας, και η κατανόηση του σκοπού τέτοιων τάφων κάνει το να στέκεσαι μπροστά τους πολύ περισσότερο από αξιοθέατο.

Δείτε καλά τους τάφους κατά την επίσκεψή σας

Οι τάφοι βρίσκονται στα εγκάρσια κλίτη της εκκλησίας, εκατέρωθεν του κεντρικού βωμού, οπότε θα τους συναντήσετε φυσικά καθώς κινείστε στο εσωτερικό. Για να τους απολαύσετε στην καλύτερη τους όψη, επιλέξτε μια πιο ήρεμη στιγμή — λίγο μετά το άνοιγμα, ή το καλοκαίρι προς το τέλος της ημέρας — όταν η εκκλησία είναι αρκετά ήσυχη ώστε να δώσετε σε κάθε μνημείο την προσοχή που του αξίζει. Το εσωτερικό είναι σκόπιμα σκοτεινό, μέρος της στοχαστικής του ατμόσφαιρας, γι' αυτό αφήστε τα μάτια σας να προσαρμοστούν και πάρτε τον χρόνο σας· τα ομοιώματα και τα ανάγλυφα αποκαλύπτουν σιγά σιγά τις λεπτομέρειές τους καθώς κοιτάτε. Θυμηθείτε ότι η φωτογράφιση στο εσωτερικό της εκκλησίας ενδέχεται να περιορίζεται και ότι οι λειτουργίες μπορεί να καταλαμβάνουν τον χώρο, γι' αυτό ακολουθήστε τις υποδείξεις του προσωπικού και μιλάτε χαμηλόφωνα, όπως θα κάνατε σε κάθε ενεργή εκκλησία. Αν θέλετε την πλήρη ιστορία των Visconti και των Sforza, τη μοιραία λαμπρότητα της αυλής του Ludovico και τη μακρά διαμόρφωση του μνημείου του ιδρυτή, μια ξεναγημένη επίσκεψη μπορεί να ζωντανέψει την ιστορία καθώς στέκεστε μπροστά στο μάρμαρο· πείτε μας την ημερομηνία και το μέγεθος της ομάδας σας και μπορούμε να σας βοηθήσουμε να κανονίσετε μία. Όπως κι αν επισκεφθείτε, είμαστε μια υπηρεσία concierge που εξασφαλίζει εκ των προτέρων την είσοδό σας με ημερομηνία για την ημέρα που έχετε επιλέξει, ώστε να μπορείτε να επικεντρωθείτε στους τάφους και την εκκλησία παρά στα εισιτήρια. Η είσοδος ισχύει για την ημερομηνία που επιλέγετε και όχι για συγκεκριμένη ώρα, κάτι που σας δίνει την ελευθερία να φτάσετε στη Certosa την πιο ήρεμη στιγμή και να μείνετε μπροστά στα μνημεία που είναι, τελικά, ο λόγος για τον οποίο χτίστηκε ποτέ όλο αυτό το εξαιρετικό συγκρότημα.

Οι Καρθουσιανοί που κράτησαν τη μνήμη

Ένα μαυσωλείο χρειάζεται φύλακες, και ο λόγος που ιδρύθηκε ένα μοναστήρι αντί να στηθεί απλώς ένας τάφος ήταν ακριβώς για να εξασφαλιστεί μια κοινότητα της οποίας η ζωή θα ήταν αφιερωμένη στη μνήμη των νεκρών. Οι Καρθουσιανοί επιλέχθηκαν ακριβώς επειδή το λειτούργημά τους ταίριαζε σε αυτό το έργο. Το δικό τους τάγμα είναι από τα πιο αυστηρά όλων των θρησκευτικών ταγμάτων: κάθε μοναχός ζούσε μόνος σε ένα από τα μικρά κελιά δύο ορόφων γύρω από τον Μεγάλο Περίπατο, τηρώντας σιωπή, προσευχόμενος όλη μέρα και μεγάλο μέρος της νύχτας, και συναντώντας τους άλλους σπάνια. Όταν ο ναός καθαγιάστηκε το 1497, η κοινότητα εγκαταστάθηκε σε διπλάσιο από το συνηθισμένο μέγεθος, ώστε δύο ολόκληρες δωδεκάδες μοναχών να κρατούν τον κύκλο της προσευχής και της μεσιτείας για τις ψυχές των Visconti και των Sforza.

Αυτή είναι η ανθρώπινη μηχανή πίσω από τη μεγαλοπρέπεια. Ενώ οι δούκες παρείχαν το μάρμαρο, τις τοιχογραφίες και ένα από τα μεγαλύτερα μοναστηριακά κληροδοτήματα της Λομβαρδίας — χιλιάδες εκτάρια καλλιεργήσιμης γης που καλλιεργούνταν για τη συντήρηση του οίκου — οι μοναχοί παρείχαν την προσευχή που ολόκληρο το ίδρυμα είχε σκοπό να εξαγοράσει. Η αντίθεση δεν θα μπορούσε να είναι πιο έντονη: κοσμική μεγαλοπρέπεια στους τοίχους, απέριττη φτώχεια και σιωπή στα κελιά, δεμένες μεταξύ τους με μια μόνο συμφωνία ανάμεσα σε μια δυναστεία και ένα τάγμα.

Η γνώση αυτού αλλάζει τον τρόπο που διαβάζονται οι τάφοι. Δεν είναι απομονωμένα μνημεία σε ένα μουσείο, αλλά το επίκεντρο αιώνων καθημερινής μνήμης από άνδρες που ποτέ δεν επιδίωξαν τη φήμη και οι ίδιοι είναι ανώνυμοι. Όταν περπατάτε από τις δουκικές μορφές προς τον Μεγάλο Περίπατο και βλέπετε τα κελιά παρατεταγμένα γύρω του, βλέπετε τα δύο μισά του σχεδίου του ιδρυτή δίπλα-δίπλα — αυτούς που μνημονεύονται και αυτούς που μνημονεύουν. Μια μικρή Κιστερκιανή κοινότητα συνεχίζει αυτή τη μοναστική ζωή σήμερα, έτσι η Certosa δεν έπαψε ποτέ εντελώς να είναι αυτό που σκόπευε ο Gian Galeazzo: ένας τόπος όπου τηρείται η προσευχή.

Μια δυναστεία που το μάρμαρό της την ξεπέρασε

Υπάρχει μια βαθιά ειρωνεία γραμμένη μέσα στους τάφους, και είναι μέρος αυτού που τους κάνει τόσο συγκινητικούς. Οι Visconti και οι Sforza έχτισαν την Certosa για να εξασφαλίσουν την αιώνια μνήμη τους, όμως η πολιτική τους δύναμη αποδείχθηκε οτιδήποτε άλλο παρά αιώνια. Ο Gian Galeazzo Visconti πέθανε το 1402, και μέσα σε μια γενιά η δική του γραμμή παραχώρησε τη θέση της στους Sforza. Ο Ludovico il Moro, του οποίου η αυλή ήταν από τις λαμπρότερες στην Ευρώπη και ο οποίος απασχολούσε τον Leonardo da Vinci, έχασε το Μιλάνο από τους Γάλλους και πέθανε φυλακισμένος μακριά από τον τόπο του· η νεαρή σύζυγός του Beatrice d'Este είχε ήδη πεθάνει το 1497, ακόμη στα είκοσί της χρόνια. Ο εκθαμβωτικός κόσμος που αντιπροσώπευαν σαρώθηκε μέσα στη δική τους ζωή.

Αυτό που επέζησε ήταν η πέτρα. Τα ομοιώματα που σκάλισε ο Cristoforo Solari, φτιαγμένα για μια εκκλησία στο Μιλάνο και μεταφερμένα στην Certosa το 1564, έζησαν περισσότερο από την εξουσία του ζεύγους, την πόλη τους και τη δυναστεία τους, και διαρκούν σήμερα ως η γαλήνια, κοιμισμένη εικόνα που οι Sforza επιθυμούσαν να αφήσουν πίσω τους. Το μνημείο του ίδιου του ιδρυτή, που ολοκληρώθηκε μόλις το 1562, επίσης ξεπέρασε κατά πολύ τους ίδιους τους Visconti. Το μαυσωλείο έκανε τη δουλειά του, αλλά όχι ακριβώς όπως είχε σχεδιαστεί: διατηρεί όχι τη ζωντανή εξουσία ενός κυβερνώντος οίκου αλλά τη μνήμη μιας χαμένης εποχής.

Για τον επισκέπτη, αυτή ακριβώς η ανατροπή της τύχης είναι που δίνει στους τάφους το βάρος τους. Το να σταθείς μπροστά τους είναι να νιώσεις το χάσμα ανάμεσα στη φιλοδοξία και το αποτέλεσμα — ανάμεσα σε ηγεμόνες που διοικούσαν στρατούς και πόλεις, και στο ήσυχο μάρμαρο που είναι το μόνο που απομένει τώρα από αυτούς, φροντισμένο από μοναχούς σε ένα μοναστήρι στην πεδιάδα. Η Certosa ξεκίνησε για να νικήσει τη λήθη, και κατά μία έννοια τα κατάφερε: πέντε αιώνες μετά, οι ταξιδιώτες έρχονται ακόμη να κοιτάξουν τα πρόσωπα των ανδρών και γυναικών που την έχτισαν, κάτι που οι περισσότεροι από τους ισχυρούς δεν μπορούν να διεκδικήσουν.